İnsan Kötü Doğmaz, Peki Nasıl Kötü Olur?
İnsan doğası üzerine en eski tartışmalardan biri şudur: İnsan doğuştan mı kötüdür, yoksa sonradan mı kötü olur? Bu soru yalnızca felsefenin değil, genetiğin, sosyolojinin ve psikolojinin de temel tartışma alanlarından biridir. Günümüzde bilimsel veriler, insanın doğuştan mutlak iyi ya da mutlak kötü olmadığını; ancak biyolojik eğilimler ile sosyal çevrenin etkileşimi sonucunda davranışların şekillendiğini ortaya koymaktadır.
Davranış genetiği alanında yaptığı çalışmalarla tanınan dünyaca ünlü genetikçi
Robert Plomin, insan davranışlarının oluşumunda genlerin önemli rol oynadığını, ancak genlerin kader olmadığını özellikle vurgular.
Plomin’e göre birey, belirli eğilimlerle dünyaya gelir; fakat bu eğilimlerin nasıl davranışa dönüşeceği, büyük ölçüde çevresel koşullara bağlıdır. Onun sıkça atıf yapılan görüşlerinden biri şudur:
“Genler olasılık yaratır, çevre ise sonucu belirler.”
Bu yaklaşım, kötülüğün doğuştan gelen bir yazgı değil, potansiyelin yanlış yönlendirilmesi olduğunu göstermektedir. Yani insan saldırganlığa yatkın olabilir, fakat saldırgan olmak zorunda değildir. Aynı şekilde empati kapasitesi düşük olabilir, fakat uygun sosyal ortamda bu kapasite geliştirilebilir.
Sosyoloji alanında modern toplum analizleriyle tanınan Zygmunt Bauman ise kötülüğün bireysel karakterden çok toplumsal koşullarla üretildiğini savunur.
Bauman, özellikle modern toplumlarda ortaya çıkan şiddet, duyarsızlık ve ahlaki çözülmenin bireyin doğasından değil, sistemlerin işleyişinden kaynaklanabileceğini belirtir. Ona göre kötülük çoğu zaman bilinçli bir tercih değil, sosyal düzenin normalleştirdiği bir davranış biçimidir. Bauman’ın bu konudaki çarpıcı tespiti şöyledir:
“En tehlikeli kötülük, sıradan insanların sıradan koşullar içinde yaptığı kötülüktür.”
Bu söz, insanın kötü olmasının çoğu zaman dramatik bir dönüşümle değil, yavaş ve fark edilmeden gerçekleştiğini anlatır. İnsan bir anda kötü olmaz; küçük ödünlerle, küçük suskunluklarla, küçük korkularla değişir.
Çocukluk döneminde yaşanan travmalar, adaletsizlik duygusu, sevgisizlik, dışlanma, aşağılanma ve sürekli tehdit altında büyüme gibi faktörler, bireyin dünyaya karşı güven duygusunu zedeler. Güven duygusu zedelenen insan ise savunmaya geçer. Savunma zamanla sertliğe, sertlik duyarsızlığa, duyarsızlık ise acımasızlığa dönüşebilir.
Sosyolojik araştırmalar, suç davranışının büyük bölümünün parçalanmış aile yapısı, ekonomik eşitsizlik, sosyal dışlanma ve otoriter ortamlarla ilişkili olduğunu göstermektedir. Yani kötülük çoğu zaman bireyin içinden değil, yaşadığı koşulların içinden çıkar.
Genetik eğilimler, insanın hangi yöne daha yatkın olduğunu belirleyebilir; fakat hangi yöne gideceğini toplum belirler. Bu nedenle aynı biyolojik özelliklere sahip iki insan, tamamen farklı hayatlar yaşayabilir. Biri merhametli bir insan olurken, diğeri acımasız birine dönüşebilir.
Bugün dünyada artan şiddet, öfke ve tahammülsüzlük yalnızca bireysel ahlak sorunu değildir. Bu durum, hızlı değişen toplumların, kırılan aile yapılarının, yalnızlaşan bireylerin ve rekabetin kutsallaştırıldığı modern hayatın bir sonucudur. İnsan kötü doğmaz; fakat korku, güvensizlik ve adaletsizlik içinde büyüyen insan, zamanla kötülüğü bir savunma biçimi olarak öğrenebilir.
Sonuç olarak bilim bize şunu söylemektedir:
İnsan ne tamamen genlerinin ürünüdür, ne de tamamen toplumun.
İnsan, genetik eğilim ile sosyal deneyimin kesiştiği yerde şekillenir.
Ve çoğu zaman kötülük, doğuştan gelen bir karanlık değil,
zaman içinde öğrenilen bir hayatta kalma yöntemidir.
Dr. Gülçin ITIRLI ASLAN
Ege Üniversitesi Bilim Teknoloji Uygulama ve Araştırma Merkezi (EBİLTEM)
