TARİHİN KIRILMA ANINDA BİR COĞRAFYA
Bugün İran ile Amerika arasında yükselen gerilim, yalnızca iki ülkenin karşı karşıya gelişi değildir. Bu gerilim; küresel güç rekabetinin yeni sahnesi, enerji yollarının yeniden paylaşımı ve bölgesel dengelerin yeniden kurulma çabasıdır. Süreç, bölgedeki aktörlerin sayısını artırabilir. Bu kriz, tarafları daha büyük bilinmezlerle karşı karşıya bırakabilir.
Ancak unutulmamalıdır ki bu coğrafya, masa başında çizilen planlarla yönetilemez. Bugün mesele sadece bir kriz değil, aynı zamanda aklın ve devlet tecrübesinin sınandığı bir dönemdir.
İRAN COĞRAFYASI VE TARİHSEL GERÇEKLİK
İran’ı anlamak isteyenler, sadece bugünün siyasi sınırlarına bakarak değerlendirme yapamaz. Bu coğrafya, yüzyıllar boyunca Türkler eliyle, Türk devlet geleneğiyle, farklı medeniyetlerle ve geniş bir tarihsel hafızayla şekillenmiştir.
İran coğrafyası, Türk devlet geleneğinin en önemli tarih sahnelerinden biridir.
Bölgenin sosyolojik gerçekliği görmezden gelinerek yapılan her analiz eksik kalır. İran toplumunun çeşitliliği, bu ülkenin tek boyutlu politikalarla yönlendirilemeyeceğini açıkça göstermektedir.
Bu nedenle İran coğrafyasını yalnızca bir güç mücadelesinin sahası gibi görmek, tarihsel derinliği göz ardı etmek olur. Coğrafyayı anlamayan stratejiler, sahada karşılık bulamaz.
AMERİKA’NIN HAMLELERİ VE STRATEJİK ÇELİŞKİ
Bugün Amerika Birleşik Devletleri’nin İran’a yönelik baskı politikası, kısa vadede sert bir güç gösterisi gibi görünse de uzun vadede farklı sonuçlar doğurabilir. Çünkü dış baskı, çoğu zaman iç siyasi dayanışmayı güçlendirir.
Washington’un attığı her adım, İran’ı Rusya ve Çin gibi alternatif güç merkezlerine daha fazla yaklaştırma ihtimali taşımaktadır. Bu durum, sadece bölgesel dengeleri değil, küresel güç rekabetini de yeni bir aşamaya taşıyabilir.
Büyük güçler, çoğu zaman sahadaki toplumların direncini küçümser. Oysa İran gibi köklü bir coğrafyada dış baskının yaratacağı sonuçlar, hesaplandığından çok daha farklı olabilir. İran’da vatanseverlik duygusu, mezhepçilikten daha önde bir değerdir ve daha birleştiricidir. Safevî Türk Devleti doğusunda Babür Türk İmparatorluğu, batısında Osmanlı Türk İmparatorluğu ile çevriliyken; devletini ve halkını vatan sevgisi ile mezhep aidiyeti üzerinden birlikte tutmuştur.
İRAN’IN İÇ SINAVI: GERİLİM SİYASETİ Mİ, DENGE ARAYIŞI MI?
Bugün İran’ın önünde önemli bir yol ayrımı vardır. Gerilim üzerinden güçlü görünmek mümkündür; ancak büyük bir savaşın bedeli, sadece cephede değil, toplumun içinde de hissedilir.
Bugün bir dönem diktatörlükle anılan devrik Şah R. Pehlevî’nin oğlunun konuşulması dahi ABD açısından ya siyasi bir acemiliktir ya da İran halkını mevcut rejim etrafında kenetlendirme stratejisidir. Süreci çok iyi okumamız gerekmektedir.
Kontrolsüz bir çatışma ortamı, Allah korusun, yalnızca bölgesel istikrarı değil, İran’ın kendi iç dengelerini de zorlayabilir. Bu nedenle İran’ın geleceği, gerilimi büyütmekten çok diplomasi kanallarını açık tutabilmesine bağlıdır.
Toplumda güven uyandıran ve diyalog dili kurabilen siyasi figürlerin öne çıkması, İran’ın dış dünyayla kuracağı ilişkiyi yeniden şekillendirebilir. Mesut Pezeşkiyan gibi daha yumuşak üslup kullanan isimlerin söylemleri, bu yeni dilin sembolü hâline gelebilir.
TÜRKİYE’NİN ROLÜ: TARAF DEĞİL, DENGE MERKEZİ
Bu tabloda Türkiye’nin rolü, coğrafyanın aklı olmaktır.
Türkiye;
Türk Devletleri Teşkilatı’nı (TDT) arabuluculuk zemini olarak diplomaside etkinleştirmelidir.
İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT) da Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) ile eş zamanlı olarak, Türkiye öncülüğünde harekete geçirilmelidir.
İstanbul, coğrafyamızdaki tüm diplomatik faaliyetler için kongre ve toplantı merkezi hâline getirilmelidir.
Bu yaklaşım bir güç gösterisi değil, akıl üretme iddiasıdır. Türkiye’nin kadim devlet geleneği ve diplomasi tecrübesi, krizleri büyütmek için değil denge kurmak için vardır.
Bugün Türkiye konuştuğunda sadece bir devlet değil, tarihsel bir hafıza konuşur.
BÖLGESEL AKIL ÇAĞRISI: TÜRK DÜNYASI VE İSLAM COĞRAFYASI
Hiçbir ülke tek başına kalıcı güvenlik inşa edemez. Türk dünyası ile İslam coğrafyasının ortak akıl üretmesi, dış rekabetlerin coğrafyayı parçalama, iç kavga ve çatışma riskine karşı güçlü bir denge oluşturabilir.
Buradaki çağrı bir bloklaşma çağrısı değildir. Bu çağrı, bölgenin kaderinin yalnızca dış güçlerin rekabetine bırakılmayacağına dair bir duruş çağrısıdır.
Diplomasi, ekonomik iş birlikleri ve kültürel bağlar güçlendikçe bölgesel istikrarın da önü açılacaktır.
TARİHİN SESİ: GÜÇ; AKILLA, TEKNOLOJİ VE EKONOMİK GÜÇLE KALICIDIR
Bugün İran–ABD gerilimi, büyük güç rekabetinin sert yüzünü gösteriyor. Ancak tarih bize şunu öğretmiştir: Silahların sesi geçici; aklın, sürdürülebilir siyasetin ve gizlilikle yürütülen uzun dönemli planlamanın sesi kalıcıdır.
Türkiye bu süreçte menfaatlerini belirleyip yönlendirici olmak, bölgesinde etkin ve öncü olmak zorundadır. Bu coğrafyada güç kadar ortak geçmişe, ortak geleceğe ve ortak medeniyet tasavvuruna sahip dengeli bir akla ihtiyaç vardır.
Bölge halkının sözü ve talebi açıktır. Bu toprakların geleceği, dışarıdan yazılan senaryolarla değil; bölgenin kendi aklıyla şekillenecektir.
Ve Türkiye, bu ortak ve kadim aklın merkezinde durmak zorundadır.
E. Yb. Halil MERT
Strateji ve Yönetim Uzmanı
Elektrik-Elektronik Mühendisi
